“Anh quen nhiều nhạc công, anh chưa từng thấy ai hạnh phúc!”
– Elijah “Smoke” Moore nói với Sammie sau khi nghe cậu chơi một bản Blues tuyệt kỹ trong xưởng cưa vào năm 1932 tại Mississipi!
***
(Bài đăng lần đầu trên Tatler Vietnam, với sự tư vấn âm nhạc của nhạc sĩ Vũ Huyền Trung)
“Nhạc của Chúa” và “Nhạc của Quỷ”
Trong bộ phim Sinners của đạo diễn Ryan Coogler, cậu bé da đen Samuel “Sammie” Moore (vai diễn của Miles Caton), con trai của một cha xứ tại vùng Delta, Mississippi, có tài năng âm nhạc thiên bẩm. Cậu mang trong mình bản năng mãnh liệt của một nghệ sĩ Blues.
Nhưng với cha cậu, thứ âm nhạc khó chịu và có xu hướng nổi loạn đó chỉ là thứ “âm nhạc của quỷ dữ”, là thứ âm thanh kêu gọi những linh hồn đen tối, độc ác, dẫn dụ những sa ngã.
Sammie lớn lên giữa hai thế giới: một bên là Cha và nhà thờ cùng đức tin với Chúa, nơi chỉ chấp nhận những bài Thánh ca, những bản Phúc âm đầy hi vọng; một bên là những quán rượu ven đường của người da đen, nơi tiếng guitar rè đục vang lên cùng mùi rượu và những tâm hồn mệt mỏi.
Sự giằng xé hiện rõ nhất ở đôi bàn tay khi Sammie cầm cây đàn guitar. Mỗi buổi sáng chủ nhật trong nhà thờ, anh phải kìm nén để ngón tay không chạy những nốt “thăng”, “giáng” bất thường trong thang âm Blues đầy nổi loạn, để chơi những bản nhạc đúng quy tắc của nhà thờ (Nhạc Blues được đặc trưng bởi “nốt blue”, thường nằm ở quãng 4 tăng hoặc quãng 5 giảm so với nốt chủ âm – PV)
Suốt nhiều thập kỷ của thế kỷ 19 khi đó, những con người như Sammie Moore hay anh em Smoke và Clark (vai diễn của tài tử Michael B.Jordan), người nhạc công piano già Delta Slim, cô ca sĩ Pearline ở bến tàu, và rất nhiều những người da màu khác đã luôn phải đấu tranh giữa đam mê và sự cam chịu. Họ chơi vơi như những nốt “blues” buồn bã, bất ổn, nhưng họ không muốn chối bỏ.
Một số người chọn cách sống trung thực với nỗi buồn bằng cách chơi nhạc Blues vào đêm thứ Bảy, trong những quán rượu tồi tàn gọi là “juke joints”, khói thuốc mù mịt và mùi rượu rẻ tiền nồng nặc. Những người đàn ông và đàn bà sau một tuần bị bóc lột trên cánh đồng đã tìm đến đây để trút bỏ u uất. Tiếng guitar gầm gừ, những nốt “đảo phách” khiến thân xác họ không thể đứng yên.
Nhưng chỉ đến sáng hôm sau họ mặc bộ quần áo tươm tất nhất, đi bộ đến những nhà thờ gỗ nhỏ ven đường. Ở đó, tiếng guitar Blues bị cấm cửa. Thay vào đó là tiếng đàn piano hòa cùng những giọng hát Phúc âm trong trẻo. Mục sư đứng trên bục giảng thuyết về đạo đức, về việc phải tránh xa những thanh âm tội lỗi của đêm hôm trước.
Nhưng có một sự thật mà người ta đã cố tình quên đi: Người nhạc công chơi Blues đêm thứ Bảy và người chơi piano trong nhà thờ sáng Chủ nhật, thường là một. Họ gọi đó là sự nguyền rủa. Nhưng với một số nghệ sĩ da màu khi ấy, đó là cách duy nhất để tồn tại!
Trong một phân cảnh, Sammie đã chống lại lời cha mình trong nhà thờ để đến tụ điểm chơi nhạc. Anh chọn cứu rỗi với đức tin của chính mình. Chỉ khi được chơi những nốt nhạc tự do đó, nói lên tiếng nói của người lao động da đen nghèo khổ, anh mới thực sự được là mình, cho dù phải đối diện với “quỷ dữ” hoặc thậm chí trở thành “quỷ dữ”.
Những thanh âm trên dòng Mississippi…
Trong những ngày đầu thực hiện phần nhạc phim Sinners, nhà soạn nhạc Ludwig Göransson và đạo diễn Ryan Coogler đã dành nhiều tuần lang thang dọc vùng Memphis và Delta Mississippi thay vì ngồi trong phòng thu ở Hollywood. Anh tìm đến những thị trấn nhỏ như Clarksdale, bang Louisiana, các đồn điền cổ Laurel Valley hay Creedmoor…
Không chỉ có rất nhiều những nhà sản xuất âm nhạc, rất nhiều những nghệ sĩ lão làng của dòng nhạc Blues đã được mời đến, như: Lawrence “Boo” Mitchell, Brittany Howard, Raphael Saadiq, Bobby Rush, Christone “Kingfish” Ingram và Buddy Guy… bộ phim còn quy tụ những nghệ nhân bản địa thực thụ của Blues tại Mississsipoi tham gia vào dự án.
Toàn bộ đội ngũ của Ludwig Göransson cùng các thiết bị từ studio của anh tại LA đã được di dời đến New Orleans trong suốt 3 tháng rưỡi để thiết lập trại thu âm tại Espanade Studios. Một nhà thờ lớn được cải tạo lại để có những âm thanh và cảnh quay chân thực, tinh tế nhất.
Thay vì cố gắng tạo ra những âm thanh đẹp đẽ tròn trịa có thể tạo ra bởi máy móc, Ludwig tìm cách kết nối với người dân Mississipi để tạo ra những âm thanh đời thường nhất, gần nhất với âm thanh analog, như tiếng huyên náo của các bến tàu, tiếng chặt gỗ trên các xưởng gỗ, tiếng lao động trên những đồn điền hay cánh đồng bông, tiếng thở của người lao động… và thu lại tỉ mỉ bằng những thiết bị tối tân.
Với mong muốn kết nối được cả dòng chảy Blues, từ quá khứ tới tương lai, Ludwig Göransson đã dùng chính cây đàn guitar 1932 Dobro Cyclops resonator (một loại guitar cộng hưởng) rỉ sét của gia đình Miles Caton (cây đàn mà nhân vật Sammi chơi trong phim) để thực hiện phần lớn các bản phối cho Sinners. “Chỉ riêng ý tưởng về một nhạc sĩ kết nối với tổ tiên, quá khứ, hiện tại và tương lai thôi đã đủ khiến tôi xúc động” – Ludwig chia sẻ.
Và bằng cách đan cài cấu trúc 12 nhịp kinh điển của Blues với những dàn hợp xướng Phúc âm địa phương, cùng một chút chất liệu Folk cổ điển, Göransson đã tạo ra một không gian đầy tính Blues nguyên thủy, mộc mạc mùi bùn đất và đời sống lao động của người dân Mississippi. Tiếng đàn rè đục mang theo hơi thở của lịch sử vùng Delta được anh kết hợp cùng harmonica và những thanh âm bản địa tạo nên những trải nghiệm âm nhạc chưa từng có cho toàn bộ người nghe.
Göransson đã tái hiện những âm thanh rời rạc, thô mộc giữa châu thổ Mississsippi thành những giai điệu mang cả lịch sử và linh hồn, nơi mỗi bản nhạc được cất lên đều mang theo một câu chuyện riêng biệt về số phận. Khi những giai điệu của “I Lied to You” hay “Pale, Pale Moon” vang lên bên cạnh những bản Blues cổ như “Wang Dang Doodle”, “Traveling” hay “Last Kind Words”… đó không chỉ là sự hồi sinh của các di sản, mà là một cuộc đối thoại của văn hóa, tâm linh và nhân quyền.
Cội nguồn của âm nhạc đại chúng Hoa Kỳ
Trường đoạn Sammie Moore chơi bản nhạc “I Lied to You” trong “Sinners” không chỉ là khoảnh khắc gây choáng ngợp nhất bộ phim, mà còn trở thành dấu ấn văn hóa và sáng tạo cho cả cộng đồng yêu nhạc Blues.
Trong không gian bám đầy bụi gỗ của khu xưởng cưa cũ kỹ, khi tiếng hát trầm buồn cất lên, người nhạc công già lướt những ngón tay trên phím đàn piano sờn cũ, khi nhịp gót giày dậm xuống sàn gỗ theo tiết tấu dồn dập…
…mọi thứ như bừng tỉnh!
Ca khúc I Lied To You giành giải Nhạc phim xuất sắc nhất tại Oscar 2025
Bản Blues tuyệt mỹ như một thứ công tắc ánh sáng, bật lên như một thứ ánh sáng kì diệu, kết nối mọi dòng chảy, từ Rap, Hip Hop, Beatbox, đến Pop, Rock’n Roll, các nghệ sĩ DJ hay Kinh kịch Á Đông… cùng về hội tụ trong không gian bám đầy bụi gỗ của khu xưởng cưa cũ kĩ của những người lao động Mỹ gốc Phi, xóa nhòa những giới hạn về không gian, thời gian và sắc tộc.
Từ cuối thế kỷ XĨ, âm thanh lao động của những người nông dân trên cánh đồng bông, những người thợ thuyền, tiếng thở dài và khát vọng tự do của người Mỹ gốc Phi, sau nhiều đấu tranh và đau đớn, giờ đã trở thành những dòng nhạc cao cấp và sang trọng bậc nhất thế giới. Mà ở đó, những nghệ sĩ da màu đã có thể bước ra ánh sáng, không còn phải giấu diếm ra về bằng lối cửa phụ sau mỗi đêm diễn, không còn phải sợ sệt vì bị dọa nạt mỗi khi chơi âm nhạc của mình.
Giờ đây, cả thế giới đã biết đến Blues, họ coi đó là âm nhạc để xoa dịu và dựa vào mỗi khi mệt mỏi. “Blues là sự kết hợp giữa niềm vui và nỗi buồn. Bạn hát về nỗi đau để cảm thấy khá hơn!”– B.B.King, huyền thoại nhạc Blues nổi tiếng nhất thế giới chia sẻ.
Hơn hai thế kỷ trôi qua, ngày nay, từ những âm thanh bị coi là “âm nhạc của quỷ”, Blues trở thành gốc rễ, nguồn cội, thành chất liệu âm nhạc có sức sống và tạo ra cảm xúc mãnh liệt.
Cùng với những thăng trầm của lịch sử và những giao thoa văn hóa, Blues trở thành nền tảng để sáng tạo và phát triển ra nhiều dòng nhạc khác cho âm nhạc đại chúng Hoa Kỳ.
Từ những giai điệu Blues nguyên bản, người ta thêm ragtime với tiết tấu ứng tác và đảo phách để có được Jazz đầy ngẫu hứng
Người ta đẩy nhanh nhịp độ, thêm trống và guitar điện để tạo ra Rock’n’Roll
Cũng từ chất liệu Phúc âm trong Blues, người ta đưa vào nhịp điệu dồn dập để nhảy múa, chúng ta có Rhythm and Blues (R&B).
Người ta giữ lại nỗi đau của Blues nhưng đẩy mạnh cảm xúc cùng những “nhịp lỡ” hoặc những dấu lặng bất thường để tạo ra Soul và Funky.
Từ Blues, người ta bỏ đi giai điệu và thêm vào tiết tấu, văn hóa của đường phố để tạo ra Hip Hop. Cùng nhiều những dòng nhạc khác…
Và từ những giai điệu như chỗ dựa tinh thần cho người Mỹ gốc Phi từ thế kỷ 19 đó, Blues đã trở thành biểu tượng về sự ngẫu hứng, tự do và tinh thần đấu tranh, trở thành niềm tự hào của người da đen, và được công nhận một trong những đóng góp quan trọng nhất của người Mỹ vào văn hóa toàn cầu.